Piątek, 3 sierpnia, 2018

III. Rewitalizacja pamięci, czyli słów kilka o „zależności od szlaku”


Zagłębie inteligencji technicznej


Praktycznie od początku wieku XIX Dąbrowa odgrywała rolę ośrodka przemysłowego. Oznaczało to spore inwestycje (a więc, jeśli to były inwestycje prywatne, pojawienie się grupy przedsiębiorców) oraz napływ sporej ilości kadry zarządzającej i, jak to w przemyśle, kadry technicznej. Grupy te pełniły często ważną funkcję w lokalnym życiu społecznym, również inicjując wiele działań społecznych – ale o tym później. Jeśli uświadomimy sobie, że Dąbrowa stała się na przełomie XIX i XX wieku „największym skupiskiem inteligencji technicznej Zagłębia”, a Zagłębie – jednym z trzech głównych ośrodków przemysłowych w Królestwie, to zrozumiemy, dlaczego tak ważnym ośrodkiem dla samoorganizacji przemysłowców i inżynierów była Dąbrowa.

O roli inteligencji technicznej w historii miasta wspominać będziemy jeszcze wielokrotnie. Tutaj wspomnijmy tylko o Józefie Patrycjuszu Cieszkowskim (autorze terminu Zagłębie Dąbrowskie), którego zasługi dla górnictwa w Dąbrowie są ogromne,  oraz Telesforze  Wanercie – kontrolerze Kasy Górniczej w Dąbrowie Górniczej i głównym organizatorze powstania styczniowego w Dąbrowie. Dla historii samoorganizacji ą szczególnie ważne są jeszcze dwa nazwiska: Stanisław Kontkiewicz i Kazimierz Srokowski. To ich działalność postawiła Dąbrowę w centrum wydarzeń nie tylko na terenie Kongresówki, ale także w obszarze aktywności międzyzaborowej.

 

Organizacje techników górniczo-hutniczych

Koniecznie należy tu dodać, że na terenie Królestwa nie było żadnych szans na powołanie legalnej organizacji. Pierwsze próby powołania w Warszawie Towarzystwa Technicznego spotkały się z odmową ze strony władz. W pierwszych latach po powstaniu styczniowym na samodzielne organizacje w Królestwie po prostu nie można było liczyć. Istniała, co prawda, możliwość powoływania oddziałów towarzystw rosyjskich, jednak nie było to po myśli polskich techników. W 1891 roku podjęto mimo to w Dąbrowie próbę zorganizowania oddziału Cesarskiego Towarzystwa Technicznego, ale pomysł się nie udał. Dopiero w 1898 roku udało się stworzyć w Warszawie Stowarzyszenie Techników (od 1919 roku – Stowarzyszenie Techników Polskich). Nie znaczy to jednak, że zanim to się stało, technicy nie działali.

Próbowali wykorzystać do swoich celów istniejące już legalne organizacje. I tak w Warszawie w roku 1881 technicy gremialnie zapisali się do Resursy Obywatelskiej – gdzie organizowali spotkania i odczyty publiczne. Przy powstałym w Warszawie w 1883 roku oddziale Towarzystwa Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu powstały m.in. specjalistyczne sekcje: cukrownicza (1884), chemiczna (1887), techniczna warszawska (1888), górniczo-hutnicza (1896). Ta ostatnia miała siedzibę w Dąbrowie w sali tutejszej Resursy.

Działali również w jawnym, choć nie zalegalizowanym, ruchu międzyzaborowym. Szczególnie aktywny był założyciel sekcji górniczo-hutniczej Stanisław Kontkiewicz, to on przewodniczył w latach 1894–1910 Delegacji Polskich Górników i Hutników. Główną formą ich pracy były Zjazdy Polskich Górników i Hutników (była to branżowa, równoległaa do odbywających się od 1882 roku zjazdów techników polskich, forma działalności). Zjazdy Polskich Górników i Hutników odbywały się w Galicji (w 1906 roku w Krakowie, w 1910 roku we Lwowie). W wolnej Polsce kontynuowało tę pracę Stowarzyszenie Polskich Inżynierów Górniczych i Hutniczych.

 

Organizacje przedsiębiorców

Podobnie rzecz wyglądała z samoorganizacją przemysłowców. Do Towarzystwa Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu polscy przemysłowcy włączyli się późno i rezerwą (Towarzystwo w Rosji powstało w 1867 roku, zgodę na tworzenie oddziału w Warszawie uzyskano w roku 1873, a rozpoczęto działalność dopiero w 1883). Próbą obejścia zakazu jednoczenia się w Królestwie Polskim była idea zjazdów, jako wydarzeń jednorazowych. W 1882 roku odbył się pierwszy zjazd przemysłowców górniczych w Królestwie Polskim. Na trzecim zjeździe w roku 1893 podjęto decyzję o powołaniu stałej Rady Zjazdu, posiadającej własne biuro (utrzymywane przez samych przedsiębiorców i pozwalające zachować ciągłość prac bez tworzenia organizacji). I tu na scenie ogólnopolskiej pojawia się Kazimierz Srokowski, który został pierwszym pełnoetatowym sekretarzem tej Rady. Biuro Rady Zjazdu utworzono w Dąbrowie. Obok centrali w Dąbrowie otworzono przedstawicielstwo w Petersburgu („którego głównym zadaniem było czuwanie, żeby wnioski i uchwały Zjazdów górniczych, petycje Rady Zjazdu do władz wyższych osiągnęły możliwe szybkie i pomyślne rezultaty, przeciwdziałała także wszelkim zamierzeniom, szkodliwym dla przemysłu górniczego i hutniczego w Królestwie Polskim”) i po roku 1913 w Warszawie. Dodać trzeba, że w czasie rewolucyjnych wydarzeń 1918-1919 (o Radzie Delegatów Robotniczych będzie osobno) Rada Zjazdu działała w Warszawie.

 

Pytania

Dąbrowa, i w ogóle Zagłębie, były ważnym ośrodkiem intelektualnym na mapie Królestwa Polskiego. Tu krzyżowały się nie tylko nielegalne kanały przerzutowe przez granice zaborów (kontrabandy zarówno politycznej, jak i innego rodzaju), ale także prace merytoryczne i organizacyjne. Jak wpłynęło to na życie Dąbrowy, czy dzisiejsi mieszkańcy mogą czuć się spadkobiercami tamtych działań?


« Poprzednia aktualnośćNastępna aktualność »

Dziękujemy za rejestrację!