Środa, 22 sierpnia, 2018

IX. Rewitalizacja pamięci, czyli słów kilka o „zależności od szlaku”


Organizacje społeczne

Pierwsze inicjatywy obywatelskie zaczęły się tworzyć w Dąbrowie jeszcze przed powstaniem styczniowym. Związane były one albo z działaniami filatropijnymi przemysłowców, albo z aktywnością kadry inżynierskiej. Urzędnicy górniczy założyli w 1861 roku stowarzyszenie „Biblioteka Dąbrowska”, która działało jako prawdziwe stowarzyszenie. Książki mogli wypożyczać tylko członkowie, którzy płacili składki (na zakup kolejnych woluminów), praca wykonywana była „honorowo” (czyli społecznie). Specyfiką lokalną było tu istnienie dużych zakładów przemysłowych. Tak więc wiele inicjatyw działało przy poszczególnych zakładach, np. szkoły (już w 1820 roku powstaje pierwsza szkoła elementarna dla dzieci górników kopalni Reden), szpitale (Towarzystwo Francusko-Włoskie utworzyło szpitale w latach 1892 i 1895), inicjatywy kulturalne (np. w roku 1844 przy Zarządzie Górniczym funkcjonowała orkiestra utrzymywana z dobrowolnych składek górników, hutników i urzędników całego okręgu, która dawała publiczne występy), straże pożarne.

 

Resursa Obywatelska

Czas nowowczesnych organizacji można liczyć od powstanie w 1895 roku Resursy, czyli klubu towarzyskiego (czasami określanego symtomatycznie jako zebranie towarzyskie), który u swych poczatków liczył ponoć 133 osoby. Resursy powstawały wtedy w całym Królestwie, jednak Zagłębie było szczególne. W niedalekiej odległości działały już Sosnowieckie Zebranie Towarzyskie (1873), Będzińskie Zebranie Towarzyskie (1885). Celem tych organizacji było zapewnienie członkom (którymi mogli być jedynie mężczyźni) możliwości spędzenia wolnego czasu, do czego potrzebne było zapewnienie sal klubowych (stąd nazwa Resursa – oznaczająca zarówno samo Towarzystwo, jak i budynek, w którym odbywały się spotkania). Przy zakazie zebrań bez pozwolenia to właśnie towarzystwa klubowe otwierały szerokie możliwości organizowania spotkań i działań społecznych. Ulica Trzeciego Maja zwała się wtedy... Klubową.

Resursa stała się z miejsca ośrodkiem życia społeczno-kulturalnego. To tu przeniosły się działające w Dąbrowie teatry (tracąc swoją otwartość), tu siedzibę swoją miało Towarzystwo Muzyczne. W Resursie również w roku 1912 z inicjatywy Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Zagłębiu stworzono muzeum geologiczne im. Zygmunta Glogera, systematycznie odtwarzane po obu wojnach światowych.

 

Przy parafii

Aktywność społeczna skupiała się również przy parafii, której animatorem był ks. Grzegorz Augustynik. Założył – pobłogosławione w 1900 roku przez papieża – Bractwo Matki Boskiej Anielskiej i Adoracji Najświętszego Sakramentu (zatwierdzone w 1909 roku, a w roku 1916 liczące już 1200 członków). Pełniło ono również rolę bractwa trzeźwości (bractwa takie w Królestwie Polskim były zakazane). W 1902 roku powstaje Towarzystwo Pomocy dla Biednych Chrześcijan, które w roku 1910 utrzymywało cztery ochronki dla 185 dzieci. W 1902 roku ks. Augustynika usunięto z probostwa za „sprzyjanie prądom socjalistycznym w środowisku robotniczym”. Dzięki interwencji parafian w 1906 roku wraca on jednak do Dąbrowy. I organizuje Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich i Stowarzyszenie Służących Katolickich św. Zyty, o których była już mowa. Wspomnieć trzeba również o poświęconym w 1912 roku (razem z kościołem) Domem Ludowym Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich (znanym Dąbrowianom jako budynek Kina ARS). Co ciekawe, w 1934 koła - męskie i żeńskie Chrześcijańskiego Związku Młodzieży Pracującej "Odrodzenie" rozwiązały się i powołały koło Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich, któremu nadano imię ks. Augustynika.

 

Samokształcenie w Sztygarce

W lutym 1889 roku oficjalnie otwarto szkołę średnią dla sztygarów i majstrów, popularnie zwaną „Sztygarką” (poprzednio prowadzone były tu kursy dokształcające). Ówczesne życie podziemne w Polsce koncentrowało się wokół szkół średnich, gdzie samokształceniowe koła przybierały formy tajnych organizacji. Gdy dziś patrzymy na bohaterów czasów odzyskiwania niepodległości, zazwyczaj widzimy dorosłych wychowanych na tajnych grupach samokształceniowych (Piłsudski, Dmowski, a z dąbrowiaków choćby Srokowski w gimnazjum kieleckim). Tak było i w Sztygarce, w której dominowały grupy o proweniencji socjalistycznej (to był czas, gdy dotychczas jednolite dość środowisko dzieliło się na narodowców i socjalistów). Jak twierdzi Radek, „Buntownicza myśl socjalistyczna na teren Zagłębia Dąbrowskiego przyniesiona została w r. 1892-4 przez uczni szkoły sztygarów w Dąbrowie, a pierwszymi jej siewcami byli: Tytus Filipowicz, Jan Rutkiewicz, Ćwierciakiewicz, Ludwik i Zygmunt Rodziewicze, Pyz, Nielepiec i inni. Oni to otrzymywali lub przywozili sami paczki bibuły – to jest odezwy i pisma i nocną porą, najczęściej nad ranem, rozklejali je na murach kopalń, na słupach i rozrzucali na ścieżkach i drogach, któremi robotnicy szli do roboty. Robotnicy kartki te podejmowali, czytali i radzili w cichości, sekretnie o sprawach w tych kartkach opisanych”.

 

Działalność równoległa

Tu trzeba kilka słów wyjaśnienia, które dzisiejszemu czytelnikowi pomogą zrozumieć różnorodność inicjatyw społecznych tamtych czasów. Początkowy marazm popowstaniowy dość szybko wyłonił dwie frakcje społeczne – konserwatystów i pozytywistów. Pierwsi, jako przeciwnicy nowinek, chętnie wszystko pozostawiliby tak, jak jest, a organizacje społeczeństwa ograniczyli do tradycyjnych wspólnot w Kościele katolickim. Pozytywiści zaś pragnęli pracą u podstaw, bez romantycznych zrywów, budować przyszłość opartą na postępie i rozumie. W obu przypadkach wspólna była krytyka działań nielegalnych, przygotowujacych zbrojne powstanie. Inne tendencje dochodziły do głosu wśród młodego pokolenia, które zaczynało, od wspomnianych wyżej kółkek samokształceniowych. Z natury rzeczy (działań tajnych i młodzieżowych) były to postawy raczej radykalne. Ten poczatkowo jednolity ruch z czasem coraz bardziej dzielił się na odłamy - narodowy i socjalistyczny. Po 1905 roku wyraźnie widać już nowe podziały, gdy zblizyły się ze sobą postawy konserwatywne i narodowe jak i postępowe i socjalistyczne. Poznanie tych ówczesnych sporów konieczne jest aby zrozumieć różnorodność inicjatyw społecznych.

 

Po pierwsze edukacja

Edukacja była wówczas kwestią kluczową. Dotyczyła i dzieci (obok innych problemów – rusyfikacja) i dorosłych (masowy analfabetyzm). Oczywiście w obszarze edukacji także ujawniały się różnice ideologiczne, co przekładało się na powstawanie różnych , czasem konkurujacych, organizacji. Jeszcze przed 1905 rokiem na terenie Zagłębia działało tajne Towarzystwo Oświaty Narodowe. Tędy biegł nielegalny szlak przewozu „bibuły”. Za odbiór i rozpowszechnianie przesyłek odpowiadali sztygar kopalni Reden Jan Rudowski, mieszkający w Dąbrowie bracia Teofil i Kazimierz Waligórscy oraz syn powstańca z 1863 roku, lekarz A. Sterczyński. W oparciu o struktury TON-u po 1905 roku budowano jawną już (przez chwilę) organizację Polska Macierz Szkolna. W roku 1908 powstało Towarzystwo „Zapomoga”, które w 1910 roku liczyło 400 członków. Udzielało ono pomocy niezamożnym uczniom, kontynuując działalność Macierzy Szkolnej, by w roku 1913 przekształcić się w Towarzystwo Oświatowe. Polską Macierz Szkolną reaktywowano dopiero w 1916 roku.

Równolegle, choć w niektórych kwestiach od 1905 roku wspólnie, działało wiele instytucji oświatowych, które kojarzyć można z ideą postępu i powstałym na fali rewolucji Związkiem Towarzystw Samopomocy Społecznej. W Dąbrowie jeszcze pod koniec XIX wieku działało w Sztygarce Koło Oświaty Ludowej, w 1904 roku tworzy się Koło Wychowawców, a po roku 1905 tworzy się oddział „Uniwersytetu dla Wszystkich”. Podobnie jak i Macierzy nie udaje się towarzystwu temu długo działać legalnie. Rozwiązane w 1908 kontynuuje swoja pracę w ramach oddziału Towarzystwa Kultury Polskiej.

Działały też powstałe na fali odwilży po 1905 roku dwie organizacje nauczycielskie, Stowarzyszenie Nauczycielstwa Polskiego (w 1915 roku miało w Dąbrowie swojego przedstawiciela w Radzie Gminy) i Polski Związek Nauczycielski (w dużej mierze oparty na członkach Koła Wychowawców), które połączyły się w roku 1917. W 1911 roku powstało jeszcze Towarzystwo Pomocy Biednym Uczniom Siedmioklasowej Szkoły Handlowej Lucyny Młodzianowskiej.

Warto tu wspomnieć, że legalne działania oświatowe to tylko czubek góry lodowej. Donosiciel z pobliskiej Niwki poinformował carską policję w 1911 roku o 10 nielegalnych szkołach w swojej okolicy, w części nauczanie odbywało się nawet... na zmiany, a szczery donosiciel pisał: „poza tem we wsi Niwce i w osadzie Modrzejów jest jeszcze więcej szkół tajnych, których wykryć nie zdołałem" .

Szkoły prywatne i społeczne, jak np. prowadzone przez Stowarzyszenie Kupców Polskich Koedukacyjne Gimnazjum Kupieckie, odgrywają ważną rolę, ale po roku 1918 samorząd przejmuje opiekę na większością systemu oświaty.

 

Po drugie kultura

Jak wspominaliśmy, instytucje kulturalne pojawiły się w Dąbrowie bardzo wcześnie. Po orkiestrze górniczej szybko doczekała się Dąbrowa własnego teatru amatorskiego. W 1887 roku powstaje teatr, reżyserem jest J. Kownacki. Jednak świat dąbrowiaków jest podzielony. Ten sam reżyser w 1889 roku powołuje (na prośbę zainteresowanych robotników) drugi teatr, robotniczy. W 1898 roku mieszkańcy wystąpili z prośbą utworzenia Towarzystwa Muzycznego – które zatwierdzone zostało dopiero w roku 1900. Towarzystwo działało w Resursie Obywatelskiej.

Ważna była oczywiście i kwestia bibliotek. Oprócz pierwszego Stowarzyszenia „Biblioteka Dąbrowska” było zapewne wiele takich inicjatyw. Koło Oświaty Ludowej w Sztygarce prawdopodobnie tworzyło tajną bibliotekę. W 1884 roku przy kopalni Flora zawiązała się spółdzielnia spożywców Nadzieja – z czytelnią i biblioteką. Swoje biblioteki miał również dom ludowy przy Stowarzyszeniu Robotników Chrześcijańskich czy organizacje syjonistyczne. Miały je także Polska Macierz Szkolna i Uniwersytet dla Wszystkich. Biblioteki te po delegalizacji macierzystych organizacji działały jako prywatne: Wacława Kaznowskiego (przy Klubowej 8) i Cecylii Kozłowskiej (przy Szosowej 19), by następnie znów się stać publicznymi – bibliotekę po Towarzystwie Kultury Polskiej przejęło Towarzystwo Bibliotek dla Wszystkich im. Hugona Kołłątaja (księgozbiór przekazany został w 1927 roku Bibliotece Publicznej)

Wspomnieliśmy o domu ludowym. Tu też narodziło się sporo różnych inicjatyw. W 1909 roku poza powstałą wówczas Resursą , powstało założone we wrześniu przez inż. Konstantego Frąckiewicza z Huty Bankowej Towarzystwo „Dom Ludowy” przy Szosowej 8. Mamy informacje z 1915 o istnieniu żydowskiego Dom Ludowy Bet-Am. Swój dom ludowy chciała mieć też PPS i wybudowano go w latach 1922-1923 przy ulicy 3 Maja (zawalił się całkiem niedawno). Złośliwi nazywali go przed II wojną światową pałacem, choć przecież prawdziwy Pałac Kultury Zagłębia powstał dopiero po wojnie.

Trzeba tu jeszcze wspomnieć o tworzącym się sporcie. Przy czym warto pamiętać, że sport ówczesny był raczej formą towarzyskiego spędzania czasu, formą samoorganizacji, był w pełni sportem amatorskim, a nie wyczynowym. Po rozwiązaniu Sokoła (o którym już wspominaliśmy) dla jego kontynuacji w podziemiu wykorzystywane były różnego rodzaju jawne organizacje – koła śpiewacze, literackie i turystyczne. Do ćwiczeń polowych wykorzystywano wycieczki krajoznawcze. A w tym ostatnim obszarze działo się w Dąbrowie dużo. Od 1908 roku istniało Dąbrowskie Koło Wycieczkowe, w przyszłości stanowiące podstawę tworzącego się ruchu skautowego. Działały także koła Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (1912).

W 1909 roku, po wielu zabiegach, utworzono Towarzystwo Sportowe „Dąbrowa” przy Sosnowieckim Towarzystwie Cyklistów. Afiliacja pozwalała uniknąć trudnej rejestracji i konieczności przyjęcia na prezesa Rosjanina. Towarzystwo zajmowało się różnymi dyscyplinami sportu. Szczególnie była to piłka nożna (zdobywająca sobie na początku XX wieku ogromną popularność), ale także np. powstała w II RP sekcja kolarska – organizowała rajdy kolarskie na dużą skalę. Towarzystwo kontynuowało swoją pracę również po wojnie, przyjmując formę klubu sportowego i występując m.in. pod nazwą Międzyzakładowego Klubu Sportowego „Dąbrowa”. Rozwój organizacji sportowych nastąpił w latach 20. XX wieku. Tworzy się na bazie jeszcze inicjatyw z czasów dawniejszych koło sportowe „Odrodzona Polska”, później KS „Zagłębianka”, czy Robotniczy Klub Sportowy Zagłębie...

 

Piotr Frączak


« Poprzednia aktualnośćNastępna aktualność »

Dziękujemy za rejestrację!